Koncert fortepianowy nr 1 d-moll op. 15

Metryczka

O płycie

Brahms zaczynał jako kompozytor fortepianowy. Jako piętnastolatek debiutował w Hamburgu własnymi wariacjami, które odważnie, ale z pewnym instynktem postawił po utworach Bacha i Beethovena. Liszt w Weimarze z zachwytem grał z rękopisów 20-latka jego późniejsze opusy 1, 2 i 4, a Robert Schumann po pierwszej wizycie Brahmsa w Düsseldorfie w 1853 roku ogłosił go w słynnym artykule „Nowe drogi” tym, który jest „powołany, by w idealny sposób wyrazić najwyższy wyraz czasu”. Pisał: „Siedząc przy fortepianie, zaczął odsłaniać cudowne krainy. Wciągał nas w coraz bardziej czarodziejskie kręgi. Do tego genialna gra, która z fortepianu robiła orkiestrę lamentujących i głośno wiwatujących głosów. To były sonaty, raczej zawoalowane symfonie…”. Taki pełny, orkiestrowy dźwięk cechuje fortepian Brahmsa aż po „Cztery pieśni poważne” op. 121 z 1896 roku.

W I Koncercie fortepianowym ten wrodzony zmysł orkiestry stał się główną cechą dialogu solisty z orkiestrą. W symfonice Brahms żył w cieniu Beethovena (nad I Symfonią, nazwaną „Dziesiątą Beethovena”, pracował dwadzieścia lat), za to fortepian i orkiestrę traktował jako sprzymierzeńców, a nie rywali. Historia powstania koncertu pokazuje i zagrożenie, i wielkość młodego geniusza. W marcu 1854 roku, wstrząśnięty próbą samobójczą Schumanna (który 26 lutego w ataku obłędu rzucił się do lodowatego Renu, został uratowany i trafił do zakładu pod Bonn, gdzie po dwóch latach zmarł, mając 46 lat), Brahms w kilka tygodni napisał trzyczęściową sonatę na dwa fortepiany – pierwszą wersję koncertu. Ukryta w niej symfonika kazała mu ją zinstrumentować jako symfonię, ale samokrytyczny 21-latek i tę wersję odrzucił. Ciążyła mu i ostatnia symfonia Schumanna, i jeszcze potężniejsza IX Beethovena, też w d-moll. Dopiero trzecia wersja, zrodzona dosłownie z koszmarów, okazała się ostateczna: Koncert na fortepian i orkiestrę op. 15.

Przetapianie trwało prawie cztery lata, od lutego 1855 do stycznia 1859 roku. Prawykonanie w Hanowerze 22 stycznia 1859, z kompozytorem przy fortepianie i Josephem Joachimem za pulpitem, nie miało szczęścia. Publiczność czekała na lisztowską wirtuozerię na lśniącym tle orkiestry, a dostała wstrząsającą, tragiczną „symfonię z fortepianem obligato”. Zawiodła nawet doświadczona publiczność lipska. Brahms lakonicznie donosił Joachimowi o wykonaniu w Gewandhausie: „Na koniec trzy ręce próbowały powoli zaklaskać, na co z wszystkich stron całkiem wyraźne syczenie zabroniło takich demonstracji”. Mimo to w 1861 roku koncert wydał Simrock w Bonn, a od trzeciego wykonania – w Mannheimie w 1865 roku, w roku monachijskiego „Tristana”, pod Hermannem Levim i znowu z Brahmsem jako solistą – zaczął się triumfalny pochód jednego z najważniejszych koncertów XIX wieku.

Ten triumf trwa do dziś: dla demonicznie przejmującej, harmonicznie niejednoznacznej pierwszej części (Maestoso) o dwóch tematach, dla sakralnie uniesionego Adagia i dla potężnego, iskrzącego rytmem ronda pełnego kadencji. Miłość publiczności do tego wielkiego młodzieńczego dzieła spełnia wezwanie, które Schumann w „Nowych drogach” rzucił ponad sto lat wcześniej: „W każdej epoce panuje tajemne przymierze pokrewnych dusz. Zacieśnijcie krąg, wy, którzy do siebie należycie, aby prawda sztuki świeciła coraz jaśniej, szerząc wszędzie radość i błogosławieństwo!”