Brahms: Rapsodie op. 79, Intermezza op. 117 · Schumann: Papillons op. 2, Arabeska op. 18

Metryczka

O płycie

„Papillons”, drugi opublikowany utwór Schumanna, powstał w latach 1829–1831; kompozytor skończył go jako 21-latek. Był wtedy zaczytany w Jeanie Paulu i choć „Motyle” to zbiór krótkich tańców bez muzycznego związku, połączył je poetycko z przedostatnim rozdziałem „Lat cielęcych” (Flegeljahre) – balem maskowym, na którym bawi się para zakochanych. Poszczególne tańce to postacie z balu i rozmowy kochanków. „Papillons” łączą się z późniejszym „Karnawałem”: w „Florestanie” pada z nich cytat, a stara niemiecka melodia „Grossvatertanz” z finału wraca w „Karnawale” jako filistrzy atakowani przez Związek Dawidowców – wymyśloną przez Schumanna ligę artystów walczących z miernotą. To pierwszy z cyklu poetyckich utworów (Tańce Dawidowców, Utwory fantastyczne, Karnawał, Kreisleriana), a tytuł mówi o motylu wychodzącym z poczwarki – o dojrzałości młodego kompozytora.

Po kilku taktach preludium nr 1 przynosi romantyczną melodię, która jest sprężyną całego dzieła i którą Schumann zacytował w „Karnawale”. Nr 2 – jedyny taniec nie na trzy – zaczyna się błyskotliwym arpeggiem w Es; nr 3 to energiczny taniec fis-moll w oktawach, nr 4 przypomina walce Schuberta, nr 6 zaczyna się gwałtownymi synkopami. Nr 9 to prestissimo z wirującym wstępem, nr 11 najdłuższy, w rytmie poloneza. Finał (nr 12) otwiera „Grossvatertanz”, XVII-wieczna pieśń, którą śpiewano na weselach i którą Bach wykorzystał w „Kantacie chłopskiej”; tańczono ją na koniec zabawy. Schumann łączy ją z tematem nr 1, karnawał powoli cichnie, zegar kościelny wybija szóstą – i zostają tylko wspomnienia. Arabeska powstała w 1839 roku razem z „Blumenstück” i „Humoreską”: delikatny temat główny wraca między kontrastującymi epizodami w moll.

Fortepian był pierwszą miłością Brahmsa. Jako jedenastolatek grał tak dobrze, że impresario chciał go wieźć na tournée po Ameryce jako cudowne dziecko. Nauczyciel Cossel się sprzeciwił i oddał go Marxsenowi, u którego chłopiec poznał wartość Bacha i Beethovena. W tych latach Brahms zarabiał na rodzinę, grając w podejrzanych tawernach marynarskich w porcie hamburskim. W 1853 roku zagrał Schumannowi Sonatę C-dur op. 1 i Scherzo es-moll op. 3 – 20-latek usłyszał od starszego mistrza wielką przepowiednię, która się sprawdziła. Brahms nigdy nie przestał kochać fortepianu, a w późnych Intermezzach najlepiej widać czułego, wrażliwego człowieka ukrytego za surową fasadą.

Rapsodie op. 79 pochodzą z 1879 roku, gdy Brahms miał już za sobą dwie symfonie i Koncert skrzypcowy. Każda płynie jak szeroka, wezbrana rzeka, ale nie wylewa poza mocne brzegi formy sonatowej; wymagają herkulesowej techniki, a nie ma w nich ani jednej nuty na pokaz. Pierwsza (h-moll, Agitato) rzuca się w burzliwy temat, drugi temat przychodzi w d-moll zamiast oczekiwanego D-dur, przetworzenie przynosi chwile idyllicznego szczęścia w H-dur, a po burzliwej repryzie w kodzie przebłyskuje promień słońca. Druga (g-moll, Molto passionato, ma non troppo allegro) łączy wzburzenie z heroiczną rezygnacją; na końcu zmienne wartości rytmiczne dają wrażenie ritenuta bez zwalniania tempa.

Trzy Intermezza op. 117 powstały w nieszczęśliwym 1892 roku, gdy zmarły siostra Brahmsa i jego dawna uczennica i przyjaciółka Elisabeth von Herzogenberg. Brahms przedkładał świeże powietrze nad książki, ale lubił zbiór pieśni ludowych Herdera „Stimmen der Völker in Liedern” i nie ukrywał, że kilka utworów fortepianowych zainspirowały szkockie wiersze. Pierwsze Intermezzo (Es-dur, Andante moderato) to po prostu melodia do słów kołysanki ze szkockiej „Skargi lady Anny Bothwell”, dopisanych nad nutami: „Śpij, mój synku, śpij spokojnie, serce mi pęka, gdy słyszę twój płacz”. Drugie (b-moll, Andante non troppo e con molto espressione) jest muzyką jesieni, która niemal mówi; trzecie (cis-moll, Andante con moto) jest mniej spokojne – być może Brahms myślał o wierszu „O weh! o weh, hinab ins Tal”, który u Herdera następuje po „Skardze lady Anny Bothwell”.