Symfonia nr 3 F-dur op. 90 · Wariacje na temat Haydna op. 56a

Metryczka

O płycie

Bardzo samokrytyczny Brahms długo zwlekał z pierwszą wielką symfonią, choć doświadczenie w niemal wszystkich gatunkach (poza operą, która go nie interesowała) predestynowało go do niej. Od początku miał skłonność do klasycyzmu – do ujarzmiania myśli w szlachetnej, surowej formie. W środku romantyzmu był „neoklasykiem”: romantyczne marzycielstwo miał we krwi, ale instynktownie bronił się przed bezbrzeżnym rozlewaniem się i „nieskończonym” rozrastaniem formy, by użyć słowa Wagnera.

W 1876 roku, latem w Sassnitz na Rugii, powstała I Symfonia, w której nie ma nic z debiutu. Jakby pękła tama: rok później w Pörtschach nad Wörthersee Brahms pisze pogodną II Symfonię – tak jak u Beethovena po V przychodzi sielska VI. Potem kilka lat przerwy. Trudno ustalić, kiedy narodziła się III Symfonia; prawdopodobnie nabierała kształtu w 1882 roku. W Zielone Świątki 1883 roku Brahms zagrał w Kolonii swój Koncert fortepianowy B-dur i dyrygował II Symfonią, a lato spędził w Wiesbaden. Tam powstała Trzecia – może najbardziej namiętne, ale miejscami i najciemniejsze, głęboko melancholijne dzieło Brahmsa, będącego wtedy u szczytu sławy.

Pierwsza część zaczyna się potężnie, rozległą melodią; drugi temat, czuły i „grazioso”, intonuje klarnet i podejmuje obój. Przetworzenie pokazuje, na jakie dramatyczne spiętrzenia stać Brahmsa, a tuż przed repryzą odzywa się miękki, melancholijny róg. Temat Andante przypomina niemiecką pieśń ludową – łatwo byłoby podłożyć mu słowa cichego smutku, którego nieśmiały Brahms nie wyraził w listach, lecz w muzyce. Trzecie jest Poco allegretto z cudowną melodią wiolonczeli, w miejscu Beethovenowskiego scherza. Także finał przenika smutek, który nigdy nie jest natrętny ani nie popada w romantyczne użalanie się nad sobą: temat jakby po omacku wynurza się z nocy i mgły, potem przychodzi brahmsowski zryw pełen siły i dumy, zapowiada się triumfalny finał – a jednak część wraca do ciszy, w zadumane, pojednane pianissimo. Po powrocie do Wiednia Brahms zagrał symfonię przyjaciołom na cztery ręce z Ignazem Brüllem, autorem opery „Złoty krzyż”. Prawykonanie odbyło się 2 grudnia 1883 roku z Filharmonikami Wiedeńskimi pod Hansem Richterem.

Wariacje na temat Haydna op. 56a Brahms napisał w 1873 roku w Tutzing nad jeziorem Starnberg; prawykonanie pod jego batutą odbyło się w Wiedniu 2 listopada tego roku. „Przy temacie do wariacji naprawdę coś znaczy dla mnie tylko bas – mówił Brahms. – Ale ten jest dla mnie święty, to mocny grunt, na którym buduję swoje historie. To, co robię z melodią, to tylko zabawa. Nad danym basem naprawdę wymyślam nowe melodie, tworzę.” Temat znalazł u Carla Ferdinanda Pohla, pierwszego wielkiego biografa Haydna: pochodzi z partity z około 1780 roku i brzmi jak chorał – zwany „Chorałem św. Antoniego” – o uroczystym, późnośredniowiecznym charakterze, z rzadkimi w klasycyzmie pięciotaktowymi frazami. Znawca podziwia w partyturze mistrzostwo, w którym żadna nuta nie jest przypadkowa; słuchacz może się po prostu oddać brzmieniu: raz elegia, raz scherzo, słońce, upiorny nocny nastrój, kantylena smyczków, przemykające dęte, kołysząca szóstka i nieubłagany marsz. Szczególnie piękna jest przedostatnia, siódma wariacja, przypominająca dawne madrygały włoskie, a finał po ośmiu wariacjach wynosi całość na promienne wyżyny. Clara Schumann podziwiała w tym dziele „wspaniałą przemienność wdzięku, siły i głębi” i dodała: „To duch Beethovena od początku do końca!”

Carl Schuricht, „dziś prawie 84-letni”, zdobył światową sławę uduchowionymi interpretacjami. Od 1944 roku dyrygował jako wolny artysta w Starym i Nowym Świecie, a jego osobowość, przeniknięta głębokim humanizmem, budziła powszechne uwielbienie – pisze Kurt Pahlen.