Symfonia nr 2 D-dur op. 73 · Uwertura akademicka op. 80

Metryczka

O płycie

Kurt Heinz zaczyna od portretu: pełna, wyraziście rzeźbiona twarz, wysokie czoło w lwiej grzywie, później usta ukryte w bujnej brodzie. Krytyk i przyjaciel Eduard Hanslick nazwał go żartobliwie „najpoważniejszym uczniem Schumanna, Germaninem z Północy i protestantem”. Anegdoty pokazują Brahmsa szorstkiego, dziwacznego, skorego do sarkazmu, także wobec siebie. Pod tą skorupą kryło się jednak czułe serce – tyle samo historii mówi o jego odmowach, co o prawdziwej dobroci. To dwa bieguny jego natury i twórczości: z jednej strony surowość, bezwzględna wymagalność i ucieczka od uczuć w formę, z drugiej bogactwo uczucia, puls serca i twórczy pomysł.

Droga na szczyt nie była łatwa. Brahms całe życie zmagał się ze sobą, z niezrozumieniem i ze swoją niechęcią do „nowoniemieckich”. Robert Schumann pisał o nim w „Neue Zeitschrift für Musik”, że musi kiedyś przyjść ktoś, kto wyrazi najwyższy wyraz epoki i wyskoczy w pełnej zbroi jak Minerwa z głowy Kroniona – „i przyszedł, nazywa się Johannes Brahms”. Wielka obietnica, ale i ciężar. Brahms dochodził do symfonii powoli, przez kameralistykę, serenady, wariacje i chóry, potem „Niemieckie requiem”, a do symfonii dopiero jako 43-latek, pod presją surowej samokrytyki. Jego dorobek liczy się więc wagą każdego opusu: duchowa wielkość Bacha, siła formy baroku, żywioł Beethovena i czar romantyzmu – nie eklektycznie, lecz jako nowy świat, który sięga aż do naszych czasów.

„Tematy przychodzą mi na spacerach – mówił. – Muszę je od razu zapisać, bo uciekają. Ale nie opracowuję ich od razu. Zostawiam je, czasem na lata, i zaglądam do nich od czasu do czasu.” Brahms kochał spacery i naturę. Trzy lata z rzędu (1877–1879) spędzał lato nad Wörthersee w Pörtschach w Karyntii. Tam w ciągu kilku miesięcy powstała II Symfonia D-dur op. 73, nazywana „Pastoralną” – po pierwszej, nad którą pracował dwadzieścia lat. Człowiek Północy zrzuca tu grubą powagę i składa hołd nowej ojczyźnie, ale nie pisze muzyki programowej, której nienawidził. Nie brak ciemnych tonów, a jednak nad całością unosi się serdeczność i wdzięczność losowi. „Utajone ciepło”, którym Hans von Bülow opisywał całego Brahmsa, staje się tu czystym tonem serca muzyka, który czuje się jak na urlopie i wśród gór, lasów i wody zaczyna śpiewać.

Pierwsza część (Allegro) zaczyna się motywem wiolonczel i kontrabasów, który wyznacza dalszy przebieg. Myśli płyną zabawnie i przekornie, aż wchodzi kołyszący, taneczny drugi temat. Przetworzenie przynosi dramatyczne zgęszczenia, ale repryza rozpędza chmury i część kończy się tak spokojnie, jak się zaczęła. Adagio non troppo to najciemniejsza część: elegijna, z północnoniemiecką melancholią. Znowu wiolonczele intonują cierpką melodię; poboczne myśli próbują rozjaśnić nastrój, ale tragiczna nuta przeważa. Za to Allegretto grazioso czaruje wdziękiem, pogodne i lekkie. W finale znika wszystko, co mogłoby człowiekowi zagrozić: temat zaczyna się tajemniczo, a potem zwycięsko wybucha w charakterze Allegro con spirito i po lirycznych przystankach prowadzi do triumfalnego, jasnego zakończenia.

Uwertura akademicka powstała w 1881 roku jako podziękowanie dla Uniwersytetu we Wrocławiu za doktorat honoris causa nadany dwa lata wcześniej. To utwór dziwaczno-humorystyczny, jaki Brahms pisał, gdy był w dobrym nastroju: słychać w nim pieśni studenckie „Wir hatten gebauet ein stattliches Haus”, „Was kommt dort von der Höh’” zaintonowane przez fagoty, a na koniec dęte wieńczą całość pieśnią „Gaudeamus igitur”. Sam Brahms skromnie nazwał ją „wesołym potpourri pieśni studenckich à la Suppé”.

Josef Krips, jeden z najwybitniejszych dyrygentów swoich czasów, pracował w Operze Wiedeńskiej i z London Symphony Orchestra. Orkiestrę Tonhalle w Zurychu prowadzi tu – jak pisze wydawca – z wielkim upodobaniem i oddaje głęboki świat uczuć Brahmsa.