Symfonia nr 1 c-moll op. 68

Metryczka

O płycie

Gdy w czerwcu 1862 roku Brahms posłał Clarze Schumann szkic pierwszej części symfonii c-moll, świat czekał z rosnącym napięciem na całe dzieło. Mistrz jednak milczał i nie dał się pospieszyć ani przyjaciołom, ani wrogom. Tym większy był triumf, gdy symfonia ukazała się w 1876 roku: prawykonanie 4 listopada w Karlsruhe pod Otto Dessoffem, trzy dni później Brahms sam poprowadził ją w Mannheimie, a wkrótce w Wiedniu. Spełniły się prorocze słowa Schumanna o młodym Brahmsie: „Gdy opuści swą czarodziejską różdżkę tam, gdzie chór i orkiestra użyczą mu swych sił, czekają nas cudowne widoki w tajemnice świata duchów”.

Półtorej dekady trwało dzieło. Na początku lat 70. Brahms powiedział zaprzyjaźnionemu dyrygentowi Hermannowi Leviemu: „Nigdy nie skomponuję symfonii! Nie masz pojęcia, jak się czuje ktoś taki jak my, gdy słyszy za sobą kroki takiego olbrzyma”. Tym olbrzymem był Beethoven. Brahms chciał wejść w świat symfonii tylko z dojrzałym arcydziełem i szlifował swoją Pierwszą z niestrudzoną samokrytyką; inne zamysły – choćby Koncert fortepianowy d-moll, pomyślany najpierw jako symfonia – po drodze zmieniały kształt. Hans von Bülow nazwał ją „Dziesiątą Beethovena” i ukuł powiedzenie o „trzech B”: Bach, Beethoven, Brahms. Gdy ktoś zwrócił Brahmsowi uwagę na podobieństwo tematu finału do „Ody do radości”, mruknął: „Tak, i każdy osioł od razu to zauważa”.

Wstęp sostenuto unosi śmiałą, majestatyczną myśl, jakby przez szeroki, masywny portal wchodziło się w podniosły świat dźwięków: dwie chromatyczne linie rozchodzą się nad dudniącym ostinatem kotłów i tworzą żarzący się strumień heroicznej namiętności. To naprawdę język Beethovenowskiego „losu” i jego bojowy etos. Ale brahmsowskie jest to, co epickie i balladowe, skłonność do zadumy, lirycznego rozlewania się i zagęszczania nastroju. Słynna sztuka przejść Brahmsa łagodzi dramatyczne zderzenia i godzi ze sobą różne światy wyrazu.

Angielski tekst na okładce opowiada o wiedeńskim życiu Brahmsa: dyrygował Singakademie, w 1872 roku zastąpił Antona Rubinsteina na czele Gesellschaft der Musikfreunde, a z Filharmonikami Wiedeńskimi łączyły go więzi decydujące dla kariery. Ich dyrygent Otto Dessoff wspierał go i bronił; gdy orkiestra na próbie odmówiła grania Serenady A-dur, Dessoff w gniewie złożył dymisję. Brahms sam poprowadził utwór i zjednał muzyków słowami: „Panowie, jeśli szukacie porównań z Beethovenem, takich wyżyn już nikt nie osiągnie. Ale ta muzyka to moje najgłębsze przekonania. Może uznacie, że nie jest całkiem niegodna, byście ją zagrali”. Pod Hansem Richterem Filharmonicy prawykonali II i III Symfonię oraz Uwerturę tragiczną, a 7 marca 1897 roku Richter poprowadził w Musikvereinie IV Symfonię – ostatnie dzieło, które Brahms usłyszał publicznie.