Koncert skrzypcowy D-dur op. 77

Metryczka

O płycie

Dzieła instrumentalne Brahmsa stoją dziś obok Beethovenowskich na szczycie repertuaru, a Koncert skrzypcowy, napisany w pełni dojrzałości, należy razem z I Symfonią c-moll do najbardziej lubianych utworów. Jeszcze niedawno Brahmsa uważano jednak za kompozytora wątpliwego, jeśli nie „pozbawionego geniuszu”. Słysząc, jak Yehudi Menuhin gra ten koncert, trudno zrozumieć, że sławny Sarasate nazwał go „koncertem przeciw skrzypcom” i odmówił grania, bo orkiestra rzekomo zabiera solistom nawet „najskromniejsze melodie”. Znane jest Wagnerowskie „suchy Johannes” i zjadliwe recenzje Hugo Wolfa, który odmawiał Brahmsowi geniuszu i wytykał mu brak pomysłów i rozwlekłość. Nietzsche nazwał jego twórczość „melancholią niemocy” – określenie zrobiło karierę w XIX wieku.

Autor tłumaczy, że Brahms świadomie szedł pod prąd epoki, choć był jej dzieckiem. Szukał własnej formy poza poetyckim romantyzmem: nie chodziło mu o wyrażanie uczuć i opisywanie, lecz o autonomiczny kształt muzyczny, nawiązujący do Beethovena. Budował muzykę jak łańcuch ogniw, z architektoniczną konsekwencją. Całe życie walczył z własnymi romantycznymi skłonnościami; z rozdźwięku między wolą a możliwościami rodzi się melancholia pierwszych dwóch części koncertu. „Melancholia niemocy”, jeśli kto chce – ale nie niemocy pisania wielkiej muzyki, tylko przeciwstawienia się warunkom swoich czasów.

Mimo to Brahms walczył do końca. W jego muzyce wszędzie słychać skromną pokorę i cichą melancholię. Jego dzieła należą do najtrudniejszych dokumentów twórczości: cierpkie i powściągliwe, nigdy całkiem otwarte, pokazują niemieckiego muzyka, w którym jest i zadumana powaga, i pogodna kontemplacja, patos i cichy humor.

Pierwsza część (Allegro non troppo) nie płynie romantycznie jak symfonie Schuberta czy Schumanna: tematy są krótkie, często przerywane cezurami, bez wielkiego oddechu. Zachwyca jednak budowa, w której intelekt staje się szlachetnym wyrazem – to część potężna, z porywającym przetworzeniem, która po kadencji kończy się po brahmsowsku czule i z oddaniem. Adagio to głęboko odczuta, delikatna idylla przejmującego piękna. Finał, Allegro giocoso, tchnie zdrową radością życia, a żywy temat daje całości świeże, pogodne zakończenie.